Panie bracie,
Czy też znacie
Kurpi ród?
Niskie chaty,
Lecz za katy

Czerstwy lud.

 

Tak w XIX wieku Michał Morzkowski pisał o mieszkańcach olbrzymich kompleksów leśnych, zajmujących wówczas znaczną część mazowieckiej równiny. Dzisiaj pokaźne jeszcze pozostałości Puszczy  Białej (Białej – od bieli lotnych piasków występujących tu na dużych obszarach, a może od białego stroju jej właścicieli – biskupów płockich), rozciągające się w widłach Bugu i Narwi między  Pułtuskiem, Różanem, Ostrowią, Brokiem i Wyszkowem, chronione są jako jeden z obszarów „Natura 2000”.


Mieszkańcy Kurpiowszczyzny nosili chodaki z łyka lipowego, a Kolberg pisał o nich: „dla zwolenników łyka powstała nazwa Kurpia”. Kurpie Biali zobowiązani byli do pańszczyzny, ale nie przyjmowała ona tu tak bezwzględnych form, jak w Polsce centralnej. Zajmowali się bartnictwem, wydobywaniem bursztynu, myślistwem, rybołówstwem, wytapianiem żelaza z rudy darniowej, smolarstwem i węglarstwem, flisactwem, wikliniarstwem, tkactwem, uprawianiem roli…


Kurpie Biali wytworzyli odrębną etnograficznie kulturę – charakterystyczne budownictwo, własny strój i rodzaj haftu, własne wzory wycinanek. Stopniowo zanikające tradycje regionalne powoli wracają do łask, wciąż jeszcze można zobaczyć chaty zwieńczone „śparogami”, zdobyć „lalkę” (wycinankę z postacią ludzką lub zwierzęcą) albo „zielko” (wycinankę z motywem roślinnym), usłyszeć miękką „kurpsiowską” mowę. Warto więc  wybrać się tu choćby na jednodniową wycieczkę (Pułtusk od Warszawy dzieli zaledwie 65 km, Ostrów Mazowiecką od Białegostoku – 100 km).

Anna Mieczyńska

Rezerwuj czas

There are no events at this time
Strona główna | Kurpsie w Puszczy Białej

Kurpie w Puszczy Białej

Historia XVIII-wiecznego osadnictwa z terenu Puszczy Zielonej na obszar Puszczy Białej, daje odpowiedź na dwa pytania: skąd pochodzi określenie miejscowej ludności mianem Kurpiów oraz skąd pochodzą zapożyczenia kulturowe świadczące o łączności pomiędzy obiema puszczami. Ponieważ mimo pewnych różnic, widoczne są też podobieństwa, choćby w postaci najbardziej znanych śparogów (czyli zwieńczenia szczytów domów). Osadnicy z Puszczy Zielonej przywieźli bowiem ze sobą swoją wiedzę (choćby o budowie domów) oraz narzędzia, sprzęty i ubrania. Miało więc to wpływ na kształtowanie się kultury miejscowej.

Z jakiej przyczyny osadnicy z Puszczy Zielonej pojawili się w dobrach biskupich? W początku XVIII wieku, po zniszczeniach wojennych XVII wieku i kilkukrotnych zarazach, które przechodziły przez Mazowsze, przed biskupami płockimi pojawiła się konieczność sprowadzenia nowych osadników, którzy dbaliby o ich niszczejące dobra. Należało sprowadzić nie tylko rolników, którzy uprawialiby żyzną ziemię na lewym brzegu Narwi ale także ludzi, którzy zamieszkaliby w wioskach położonych w głębi puszczy. Do tych pierwszych, m.in. do Obrytego i Drwał sprowadzono siłę roboczą/ludzką z przeludnionych włości biskupich z prawego brzegu Narwi, m.in. powiatu ciechanowskiego. W tych drugich trzeba było osiedlić ludzi, którzy „znają gospodarkę leśną, a więc bartników, smolarzy, strzelców, wypalaczy potażu. Tego typu materiał ludzki mogła dostarczyć leżąc w sąsiedztwie, stosunkowo mniej zniszczona Puszcza Zielona” – wyjaśnia Maria Żywirska (Żywirska 1967,s.195).

Pasem puszczańskim od Tocznej Bieli i Borsuków po Małkinię „zasadzano Kurpików”. Żywirska wymienia: Białe Błoto, Błędnicę, Borsuki, Budy Brańszczykowskie, Cieńszę, Ciuraj, Dudowiznę, Grabowiec, Grabownicę, Kacpury, Knurowiec, Kuzkowiznę, Limany, Laskowiznę, Wojty, Małkinię Górną i Małkinię Dolną, Naguszewo, Ochudno, Osuchową, Pniewo, Ponikiew, Porębę Przyjmy Brańszczykowskie, Przyjmy-Kąty, Skłudy Siemiężne, Toczną Biel, Trzciankę, Tuchlin, Udrzynek i Wiśniewo, jako wsie, gdzie osiedlono około 300 osadników kurpiowskich (Żywirska 1967, s.195).

Starano się zasiedlić stare wsie wyludnione przez wojny lub zarazy, ale także ożywiano „zniszczone ośrodki gospodarki leśnej, miejsca wypalania potażu czy pędzenia smoły” (tak powstała wieś Białe Błoto – „na majdanie, gdzie kiedyś popioły palono”) i zakładano nowe wsie „na wytrzebionych połaciach boru bądź na miejscach dawniej wytrzebionych, a obecnie ponownie zarośniętych” (Cieńsza, Borsuki, Grabowiec) (Żywirska 1967, s.196).

Biskupi płoccy szli na rękę nowym osadnikom dając im możliwość samodzielnego wyboru miejsca osiedlenia i udzielając im przywilejów na założenie osady. W Archiwum Diecezjalnym w Płocku znajdują się znajdują się dwie lustracje dóbr biskupich z 1773 roku i 1785 roku, w których znajdujemy szczegółowy wykaz wsi „zasadzonych Kurpikami”, odnajdujemy dokładną liczbę osadników kurpiowskich łącznie z ich nazwiskami – pisze Maria Żywirska (Żywirska 1967, s.194).Bracia Lesińscy założyli więc Toczną Biel, Piotr i Adam Dudowie - Dudy, a Wojciech Kacpura – Kacpury, czterech Ponichterów – Białe Błota, a położony koło Obrytego Szczubeł – członkowie kurpiowskiego rodu Szczubełków.